klasa.jpg (12059 bytes)

Sala lekcyjna z okresu Strajku Dzieci Wrzesińskich
odtworzona we Wrzesińskim Muzeum Regionalnym

PRZESZŁOŚĆ I TERAŹNIEJSZOŚĆ

Z HISTORII INSTYTUCJI

W dwudziestą rocznicę wydarzeń wrzesińskich – w 1921 roku – zrodziła się myśl stworzenia instytucji, która zajęłaby się zbieraniem i eksponowaniem przedmiotów dających świadectwo tego, jak żyli ludzie w przeszłości.

13 sierpnia 1921 roku na łamach “Orędownika Wrzesińskiego” ukazała się odezwa starosty miasta, informująca o tworzeniu się muzeum oraz wzywająca do składania darów. Pierwotnym zamysłem było stworzenie działu historycznego i numizmatycznego. Na apel starosty odpowiedziała nie tylko ludność Wrześni, ale także okolic. Zgromadzono eksponaty, głównie numizmaty. Niestety, inicjatywa tworzenia muzeum skupiła się głównie na gromadzeniu zbiorów. Nawet 25 rocznica wydarzeń strajkowych nie przyspieszyła realizacji planów muzealnych. Na budynku dawnej szkoły pojawiła się tylko tablica z okolicznościowych napisem: “Polacy, nie zapomnijcie nigdy tego, że wróg odwieczny katował tutaj dzieci nasze za ich gorące przywiązanie do wiary i mowy ojców”.

Tablica ta, dzięki staraniom wrześnian, ocalała z zawieruchy wojennej i znajduje się obecnie we wrzesińskim kościele farnym.

Dopiero w latach 1935-1936, w związku ze zbliżającą się 35 rocznicą strajku, pojawił się w miesięczniku “Wici Wielkopolskie” artykuł Andrzeja Prądzyńskiego, głównego działacza kulturalnego Wrześni, poruszający kwestię przyszłego muzeum. Autor pisał m. in. o konieczności pozyskania na własność miasta budynku dawnej, historycznej już przecież szkoły, aby w nim zgromadzić wszystko to, co dotyczy “sprawy wrzesińskiej”. Publikacja ta spowodowała wszczęcie przez władze miejskie kroków mających na celu wykupienie gmachu byłej szkoły.

Sam budynek ma zresztą bogatą historię. Pochodzi z II połowy XVII wieku, kiedy to, w związku z działalnością Komisji Edukacji Narodowej oddany został na potrzeby parafialnej szkółki elementarnej. Po rozbiorach, wykupiony przez rząd pruski, był siedzibą miejskiej, katolickiej szkoły elementarnej. W 1837 roku został rozbudowany z funduszu kar nakładanych na mieszkańców powiatu za udział w powstaniu listopadowym. Do ponownej rozbudowy przystąpiono w roku 1840, kiedy to dobudowano piętro, w oparciu o środki rządowe. Bieżące wydatki natomiast pokrywano z podatków szkolnych. Po upadku powstań piwnice służyły jako przejściowy areszt.

W latach 1900-1903 wybudowano nowy gmach szkolny (będący obecnie siedzibą Samorządowej Szkoły Podstawowej Nr 1), dotychczasowy zaś miasto sprzedało i trafił on w ręce prywatne. W roku 1936 Miejska Kasa Oszczędności zaofiarowała ówczesnemu właścicielowi – Niemcowi Pergmannowi, pożyczkę na dogodnych warunkach w zamian za prawo do przejęcia budynku na poczet długu. Niestety, starania te nie dawały rezultatu i gmach historycznej szkoły nadal znajdował się w prywatnych, niemieckich, rękach.

W tym czasie Magistrat na własną rękę rozpoczął gromadzenie eksponatów w jednym z pokoi Ratusza Miejskiego. Cenną pomoc okazali nauczyciele, uczniowie i inni obywatele miasta. Prawdopodobnie otrzymano wówczas depozyt z Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Poznaniu, w postaci starych wrzesińskich statutów i przywilejów cechowych oraz innych dokumentów. Zgromadzono także – głównie z prywatnych źródeł – oryginalne litografie scen batalistycznych z Bitwy pod Sokołowem. Muzeum zaczęło przybierać wreszcie realne kształty, mając swoją siedzibę w budynku ratusza. Na apele burmistrza odpowiadały coraz szersze kręgi wrześnian. Tym samym powiększała się ilość eksponatów o numizmaty, militaria jak również pamiątki związane ze strajkiem.

Władze miejskie uwzględniły w swoim budżecie wydatki związane z działalnością muzeum na trzy kolejne lata: 1937/38, 1938/39, 1939/40. Niestety, wybuch wojny unicestwił te plany. Hitlerowcy po przejęciu miasta 10 października 1939 roku, dokonali zniszczenia zgromadzonej już (a dziś niemożliwej do odtworzenia) dużej ilości oryginalnych materiałów z okresu Wiosny Ludów, strajku szkolnego i dziejów miasta. Zbiory te w dniu wybuchu wojny zgromadzone były tymczasowo w budynku ratusza, zaś ich odtwarzanie i rozwój życia kulturalnego po zakończeniu wojny stanowiły olbrzymi problem, ze względu na rozmiary zniszczeń w dziedzinie dóbr materialnych, jakie dokonały się na terenie Wrześni.

Jedną z pierwszych uroczystości obchodzonych po odzyskaniu niepodległości było

50-lecie strajku szkolnego w 1951 roku. Z tej okazji odremontowano budynek byłej szkoły (przeznaczony wówczas na internat Zasadniczej Szkoły Zawodowej) i na miejsce starej – wbudowano nową tablicę, upamiętniającą wydarzenia z początku wieku. W pomieszczeniach na parterze urządzono wystawę dokumentów i książek związanych tematycznie z Wiosną Ludów i strajkiem wrzesińskim. Przedstawiciel Kuratorium Okręgu Szkolnego zapewnił, że władze wojewódzkie dopilnują tego, aby we Wrześni powstało, tak długo oczekiwane, muzeum z prawdziwego zdarzenia. Niestety, o obietnicy tej szybko zapomniano.

Sytuacja powtórzyła się cztery lata później, kiedy to uroczyście świętowano obchody 50-tej rocznicy Walk Rewolucyjnych i Strajków Szkolnych. Organizatorem otwartej wtedy wystawy był dr Ludwik Gomolec – znawca problematyki strajków szkolnych.

Wystawę przygotowano w dwu izbach budynku historycznej szkoły, nadając im nazwę “Izby Pamiątkowej Strajku Szkolnego”. Wystawa obejmowała m. in. działy:

  1. Nawiązanie do postępowych tradycji regionu:

  1. Wiosna Ludów 1848 r.
  2. Powstanie styczniowe 1863/64.
  3. Postępowe tradycje pedagogiki wielkopolskiej: J.A. Komeński, E. Estkowski

  1. Eksterminacyjna polityka pruska wobec narodowości polskiej:

  1. Prześladowanie i walka na polu ekonomicznym.
  2. Prześladowanie i walka na polu kulturalnym.
  3. Prześladowanie języka polskiego i likwidowanie szkoły polskiej.

  1. Strajki szkolne 1901-1908:

  1. Strajk szkolny 1901-1904.
  2. Strajk szkolny 1906-1908.

  1. Wydawnictwa powojenne i w Polsce Ludowej na temat strajków szkolnych w Poznańskiem.

Wystawę zwiedziło wówczas około 3,5 tysiąca osób.

W 1957 roku powstało we Wrześni Koło Polskiego Towarzystwa Historycznego, które postawiło sobie za cel gromadzenie i opracowywanie materiałów związanych z historią, kulturą i sztuką oraz folklorem regionu wrzesińskiego. Inicjatywa działaczy Koła, w szczególności zaś pana Antoniego Ciszaka, doprowadziła do poszerzenia w 1961 roku powierzchni “Izby Pamiątkowej Strajku Szkolnego” i zapoczątkowania, rozwijającego się odtąd stopniowo Muzeum Regionalnego we Wrześni. Pierwsza ekspozycja w muzeum obejmowała materiały związane z całokształtem strajków szkolnych w regionie wrzesińskim, stopniowo poszerzając swój zakres. Społecznym kustoszem nowo powstałego muzeum został, wspomniany wcześniej, p. Antoni Ciszak, uczestnik Powstania Wielkopolskiego i wojny obronnej 1939 roku, major w stanie spoczynku, kawaler Orderu Virtuti Militari. Ekspozycję stałą przygotowano na 2 listopada 1961 roku, zaś opracowaniem jej scenariusza naukowego zajął się dr L. Gomolec.

W roku 1963 postanowiono przenieść istniejący w murach historycznej szkoły internat ZSZ i obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego uczczono odremontowaniem i gruntownym przerobieniem historycznego budynku oraz jego adaptacją na Muzeum Regionalne i Bibliotekę. W maju 1966 roku dokonano uroczystego otwarcia “Muzeum Regionalnego im. Dzieci Wrzesińskich” we Wrześni. Dysponowało ono wówczas centralnym zbiorem materiałów związanych z walką o polską mowę na terenie byłego zaboru pruskiego, zbiorem materiałów dotyczących historii regionu wrzesińskiego, głównie zaś jego udziałem w zbrojnych wydarzeniach związanych z Wiosną Ludów w 1848 roku, Powstaniem Styczniowym

w 1863-64 i Powstaniem Wielkopolskim 1918-19. Osobne działy stanowiły: archeologia, etnografia, twórczość ludowa i kultura materialna regionu.

Z okresu początkowej działalności muzeum zachowała się tylko częściowa dokumentacja i to dzięki p. Ciszakowi, działaczowi kulturalnego Wrześni, autorowi pozycji dotyczących regionu m. in. “Września i okolice” z 1967 r., “Września i powiat wrzesiński w okresie Powstania Wielkopolskiego” z 1968 r. Zasługą kustosza był wzbogacenie się muzeum o szereg eksponatów, głównie militariów. Zamysłem był utworzenie działu muzealnego poświęconego walce Polaków o wolność kraju podczas II wojny światowej. Niestety, te zamierzenia nie zostały zrealizowane.

REORGANIZACJA PLACÓWKI W 1993 ROKU

Budynek dawnej szkoły, w którym mieści się obecnie Muzeum Regionalne, ma olbrzymią wartość historyczną. W związku z tym, decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków został on we wrześniu 1974 roku wpisany do rejestru zabytków ówczesnego województwa poznańskiego.

Nieustanne dążenia do polepszenia warunków lokalowych doprowadziły do rozbudowy; muzeum uzyskało dodatkowe pomieszczenia, co w sposób widoczny poprawiło możliwości wystawiennicze i lepsze eksponowanie dotychczas posiadanych zbiorów.

Po zakończeniu prac związanych z rozbudową i remontem historycznego budynku szkoły, Rada Miejska we Wrześni wydała Uchwałę z dnia 30 kwietnia 1993 roku w sprawie nadania statutu Muzeum Regionalnemu im. Dzieci Wrzesińskich we Wrześni. Wśród celów i zadań placówki, jakie znalazły się w statucie, wymienić można m. in.:

  1. gromadzenie dóbr kultury i materiałów dokumentacyjnych,
  2. organizowanie wystaw stałych i czasowych,
  3. prowadzenie działalności oświatowej,
  4. udostępnianie zbiorów dla celów naukowych i oświatowych,
  5. współdziałanie w upowszechnianiu nauki i sztuki z jednostkami o podobnych celach.

Na czele placówki stoi dyrektor, kierujący jej działalnością i zarządzający powierzonym mu mieniem zgodnie z obowiązującymi przepisami oraz składający Burmistrzowi – Zarządowi Gminy roczne lub na żądanie sprawozdanie z działalności Muzeum.

BIEŻĄCA DZIAŁALNOŚĆ PLACÓWKI

Poszczególne sale w Muzeum prezentują różne eksponaty.

SALA I

Związana jest ona z walkami narodowo-wyzwoleńczymi. Zgromadzono w niej szereg pamiątek obrazujących udział mieszkańców dawnego powiatu wrzesińskiego w powstaniach niepodległościowych. Można tu obejrzeć m. in. kosy stanowiące narzędzie walki w 1848 roku a także eksponaty nawiązujące do czasów Powstania Styczniowego i Powstania Wielkopolskiego. Do zasługujących na największą uwagę w tej sali muzealiów należą:

SALA II

Zgromadzono w niej szereg unikalnych pamiątek związanych ze strajkiem dzieci w 1901 roku. Należą do nich: podręczniki szkolne, katechizmy do nauki religii a także świadectwa szkolne z tego okresu. Obejrzeć też można fotografie, przedstawiające uczestników strajku – 12- 14 letnie dzieci, ich rodziców, jak również nauczycieli pracujących w szkole wrzesińskiej w 1901 roku. Cenną pamiątką jest wyrok wydany w procesie gnieźnieńskim. Ponadto na ścianach wisi oryginalny cykl rycin Jana Styki z około 1901 roku, poświęcony martyrologii dziecka polskiego pod zaborem pruskim. Nosi on tytuł “Wrogom na znak”.

 

SALA III

Pomieszczenie to jest wiernie odtworzoną salą lekcyjną z okresu strajku. Znajdują się w niej oryginalne, stare ławy szkolne, katedra dla nauczyciela, tablica. Z sufitu zwiesza się ciężka lampa naftowa. Są też liczydła i zegar z wagami, zaś w zabytkowej szafie przechowuje się drobne pomoce naukowe: cyrkiel, kątomierz, globus. Na szczególna uwagę zasługuje “ośla ławka” ; sadzano w niej dzieci, aby ośmieszyć je przed rówieśnikami.

Ciekawostką jest to, że zwiedzający Muzeum uczniowie mogą przysiąść w historycznych ławkach. Głębiej wtedy przeżywają atmosferę tamtych wydarzeń.

SALA IV

Stanowi ona salonik meblowy, w nim zaś oryginalne meble z XIX wieku. Można tu obejrzeć bufecik wykonany około 1880/1890 roku w Polsce, szafonierę z roku 1870. W kącie stoi czarne pianino z klawiszami z kości słoniowej, wykonane w Berlinie w 1868 roku. Całości dopełniają, nadając specyficznego charakteru, lampy naftowe, stary zegar i liczne fotografie.

SALA V

Jest utrzymana w podobnym klimacie, co sala poprzednia. Na środku stoi stylowy, bogato rzeźbiony stół i krzesła, w szafie bibliotecznej – zabytkowe tomy, na ozdobnym stoliku – wiekowe żelazka i kufle. Ściany zdobi kolekcja pistoletów i szabli. Na uwagę zasługuje w tym pomieszczeniu mini-galeria obrazów autorstwa Mariana Turwida – poety, artysty malarza urodzonego i związanego z Wrześnią.

Poza gromadzeniem eksponatów i ich naukowym opracowywaniem a także organizowaniem ekspozycji o charakterze stałym, nacisk położono na urządzanie wystaw czasowych. Muzeum dysponuje bowiem dwoma dodatkowymi pomieszczeniami, przeznaczonymi na organizowanie tego typu wystaw. Pierwsze z nich ściśle podkreślały związki Muzeum z regionem. Oto niektóre z wystaw:

  1. “Z tradycji wolnościowych Ziemi Wrzesińskiej: Wiosna Ludów, Powstanie Styczniowe, Strajki Szkolne”
  2. “Władysław Stanisław Reymont na Ziemi Wrzesińskiej”
  3. “Maria Konopnicka – jej udział w walce z uciskiem germanizacyjnym”.

 

 

Kolejne ekspozycje czasowe warte uwagi to:

1. Wystawa “Ks. Jan Laskowski – duchowy przywódca strajkujących Dzieci Wrzesińskich w 1901 roku” Otwarcie tej wystawy związane było z uroczystością nadania ulicy graniczącej z Muzeum nazwy ks. J. Laskowskiego.

  1. Wystawa “Rzeźby ze Świętnego” – ukazująca piękne prace artystów ludowych.
  2. Wystawa “Malarstwo wrzesińskich malarzy amatorów” prezentująca prace ludzi zrzeszonych w Kole Plastyków przy Klubie Nauczyciela we Wrześni.

4. Wystawa “Września na przełomie XIX i XX wieku” ukazująca miasto z tego okresu w oparciu o zdjęcia archiwalne.

Zorganizowano także szereg wystaw o charakterze ponadregionalnym:

  1. Wystawa z okazji Miesiąca Pamięci Narodowej.
  2. Wystawa z okazji 70-lecia Odzyskania Niepodległości.
  3. Wystawa uświęcająca 40 rocznicę wybuchu II wojny światowej.

Prezentacja wystaw czasowych poprzedzona była każdorazowo wykładami, które przybliżały, rozszerzały i uzupełniały wiedzę na dany temat. Poza terenem muzeum organizowano odczyty i prelekcje dla młodzieży i dzieci szkolnych, uwzględniając aktualne rocznice. Ich przygotowaniem i wygłoszeniem zajmował się mgr Janusz Lenartowicz. Jego autorstwa są m. in. odczyty:

  1. Miejsce Polski w świecie.
  2. Geneza II wojny światowej – w 40 rocznicę wybuchu.
  3. Martyrologia Dzieci Polskich w okresie II wojny światowej.
  4. Janusz Korczak – przyjaciel dzieci.
  5. Szkolnictwo polskie w okresie zaborów.
  6. Odbudowa Państwa Polskiego 1914-1918.

Ponadto Muzeum zorganizowało wystawę “Twierdzą nam będzie każdy próg... Karty z dziejów Wrześni walczącej”. Została ona zaprezentowana w Muzeum Ziemi Sochaczewskiej w Sochaczewie pod Warszawą, w związku z odsłonięciem w tym mieście Pomnika ku czci poległych żołnierzy 68 Wrzesińskiego Pułku Piechoty.

Muzeum stara się też sprostać zainteresowaniu aktualnymi tematami. Zorganizowana została wystawa “Katyń, Charków, Miednoje”, która stanowiła cenną lekcję historii dla zwiedzających. Do ciekawych należała też ekspozycja “Grodzisko wczesnośredniowieczne w Grzybowie – dotychczasowe znaleziska”. Pozwoliła ona dokładniej zapoznać się z dziejami regionu.

Tradycją stały się, organizowane corocznie, Prezentacje Twórczości Artystycznej Dzieci i Młodzieży Gminy Września. Muzeum włącza się w tę akcję, organizując wystawę czasową – “Talenty”, która obejmuje prace plastyczne, fotograficzne i wydawnicze.

Każda wystawa czasowa – aby dotarła do jak najszerszej grupy odbiorców – poprzedzona jest zapowiedzią. Stąd ścisła współpraca z lokalną prasą, która przekazuje szczegółowe informacje, a także pięknie wydane plakaty i zaproszenia.

Kolejną płaszczyzną działalności Muzeum jest współpraca z miejscowym Liceum Ogólnokształcącym, pozostałymi szkołami średnimi jak również szkołami podstawowymi we Wrześni, wśród których wymienić należy przede wszystkim Samorządową Szkołę Podstawową Nr 2 im. Dzieci Wrzesińskich.

Tematyką lekcji poglądowych jest w głównej mierze walka o mowę polską w zaborze pruskim, z położeniem szczególnego nacisku na Strajk Dzieci Wrzesińskich. Inna grupa tematyczna to zagadnienia związane z walkami zbrojnymi o niepodległość, jak również tematyka dotycząca postaci Marii Konopnickiej i Henryka Sienkiewicza, którzy wystąpili w obronie katowanych dzieci.

Tego typu lekcje są połączone z wystawkami, zorganizowanymi specjalnie dla uczniów.

Kontakty ze szkołami nie ograniczają się wyłącznie do zwiedzania z młodzieżą sal ekspozycyjnych, czy korzystania z lekcji muzealnych. Muzeum bierze bowiem czynny udział w życiu szkoły, uczestnicząc w ważniejszych jej wydarzeniach. I tak w związku z otwarciem “Izby Tradycji Szkoły” w Liceum Ogólnokształcącym im. Henryka Sienkiewicza we Wrześni, dyrektor Muzeum, mgr Janusz Lenartowicz wystąpił z okolicznościowym referatem “Rola Henryka Sienkiewicza w dziejach Narodu Polskiego”.

Pracownicy Muzeum biorą też co roku udział w uroczystościach Święta Patrona w w/w liceum. Byli też gośćmi w Samorządowej Szkole Podstawowej Nr 1 podczas nadania jej imienia 68 Wrzesińskiego Pułku Piechoty. W związku z tą uroczystością w Izbie Patrona Szkoły zorganizowana została okolicznościowa wystawa nawiązująca do dziejów 68 Pułku Piechoty, na którą Muzeum wypożyczyło wiele eksponatów.

Muzeum pozostaje również w kontakcie ze Szkołą Zawodową “Instal” w Czudcu, która nosi imię Bohaterskich Dzieci Polskich oraz ze Szkołą Podstawową im. Strajków Szkolnych z 1906 r. w Toruniu.

Formą praktykowaną od lat są spotkania ze szkolnymi kółkami historycznymi oraz organizowanie dla harcerzy wieczorów “Przy kominku”, połączonych z gawędami i opowieściami, dotyczącymi tradycji regionu wrzesińskiego. Corocznie Muzeum włącza się aktywnie w tzw. akcję letnią i zimową. W jej ramach pracownicy placówki uczestniczą jako przewodnicy w wycieczkach i rajdach. Należy też wspomnieć o współudziale Muzeum w Młodzieżowym Rajdzie Szlakiem Pamięci Dzieci Wrzesińskich oraz w organizowanych corocznie Rajdach Reymontowskich. Placówka wypożycza także szkołom materiały biblioteczne i udziela informacji merytorycznych zainteresowanym osobom.

W ramach kontaktów środowiskowych Muzeum prowadzi ożywioną współpracę z instytucjami kulturalnymi, oświatowymi i społecznymi z terenu Wrześni i okolic. Należą do nich: Wrzesińskie Towarzystwo Kulturalne, Wrzesiński Ośrodek Kultury, Biblioteka Publiczna we Wrześni, Towarzystwo im. Marii Konopnickiej. Współpraca ta polega na uczestnictwie w uroczystościach, koncertach, wystawach, wygłaszaniu prelekcji, organizowaniu wystaw tematycznych, konkursów, udostępnianiu materiałów bibliotecznych, organizowaniu wycieczek.

Innym przykładem działalności Muzeum jest organizowanie sesji popularnonaukowych. Corocznie, dla upamiętnienia wydarzeń z 1901 roku odbywają się sesje poświęcone tej właśnie tematyce. Spotkaniami o nieco odmiennym charakterze są wieczory autorskie, podczas których zaproszeni goście prezentują w sposób atrakcyjny i niekonwencjonalny swój dorobek artystyczny.

Coraz częściej stosowaną formą działalności oświatowo - wychowawczej w Muzeum są konkursy. Dostarczają one młodzieży wielu przeżyć ze względu na zawarty w nich element współzawodnictwa. Wymienić tu można kilka przykładów.

W ramach współpracy z Wrzesińskim Towarzystwem Kulturalnym miał miejsce konkurs “Co wiem na temat II wojny światowej?”, przeznaczony dla uczniów szkół podstawowych. Wiadomościami z zakresu tradycji i historii miasta mogli się wykazać uczestnicy konkursu “Strajk szkolny 1901 roku we Wrześni”, który zorganizowany został w związku z obchodami rocznicy wybuchu Strajku Dzieci Wrzesińskich. Konkurs recytatorski pod nazwą “Czy znasz twórczość Marii Konopnickiej?” odbył się w ramach współdziałania z Towarzystwem imienia poetki, dając możliwość zapoznania się z jej bogatym dorobkiem artystycznym.

Ponadto corocznie Muzeum włącza się w ogólnopolski konkurs muzealny “Mój najcenniejszy eksponat”. Warto dodać, że dotychczasowi uczestnicy tego konkursu odnosili sukcesy zarówno na szczeblu wojewódzkim, jak i ogólnopolskim.

WSPÓŁPRACA Z INSTYTUCJAMI

Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich w początkowym okresie swojej działalności nawiązało ścisły kontakt z Wrzesińskim Towarzystwem Kulturalnym, Biblioteką Powiatową, Wrzesińskim Kołem Polskiego Towarzystwa Historycznego, z Sekcją Historyczną ZBOWiD oraz z Kołem Towarzystwa im. Marii Konopnickiej. Współpraca z w/w instytucjami polegała na przygotowaniu wystaw czasowych oraz organizowaniu uroczystości rocznicowych. Ponadto Muzeum utrzymywało liczne kontakty z władzami miejskimi i oświatowymi w zakresie wspólnego organizowania szeregu imprez o charakterze masowym.

Warto również wspomnieć o kontaktach tej placówki z instytucjami upowszechniania kultury. Na pierwszym miejscy wymienić należy inne placówki muzealne: Muzeum Narodowe w Poznaniu, Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, Muzeum Okręgowe w Koninie, Muzeum Regionalne w Pyzdrach. Współpraca zaowocowała organizowaniem wspólnych wystaw, spotkań i odczytów oraz wypożyczaniem eksponatów.

Z czasem nawiązano też współpracę z Muzeum Okręgowym w Grudziądzu, Inowrocławiu, Białej Podlaskiej jak również z Muzeum w Szamotułach, Muzeum Regionalnym w Krotoszynie i Muzeum Etnograficznym w Poznaniu.

[opracowano na podstawie pracy magisterskiej
Pani Urszuli Długosz]